منزلتشان شود . و حال آنكه مىبينيم خداى سبحان ملائكه را داراى مقام قرب و زلفى دانسته و ايشان را در حظائر قدس و منازل انس جاى داده خزينه هاى اسرار خود و حاملين امر و واسطه هاى ميان خود و خلقش قرار داده و آيا اين همه مقام و منزلتها صرف گزاف و بدون شايستگى در خود ملائكه بوده ؟ . چطور ممكن است چنين سخنى را در باره ملائكه گفت ؟ و حال آنكه خداى تعالى در كتابش ايشان را ثنا گفته ، يك جا فرموده است : « بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ لا يَسْبِقُونَه بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِه يَعْمَلُونَ » « 1 » و نيز فرموده « لا يَعْصُونَ اللَّه ما أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ » ، به طورى كه ملاحظه مىكنيد ذات ايشان را گرامى داشته است ، بدون اينكه مقيد به قيدى كرده باشد ، و اطاعتشان را و معصيت نكردنشان را مدح نموده است ( پس معلوم مىشود نسبت به هر امرى از اوامر خدايى هم قدرت اطاعت دارند و هم قدرت معصيت ) . و نيز در مدح عبادت و تذلل در برابر پروردگارشان فرموده « وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِه مُشْفِقُونَ » « 3 » و نيز فرموده : « فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَه بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُمْ لا يَسْأَمُونَ » « 4 » ، و نيز فرمود : « وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِه وَيُسَبِّحُونَه وَلَه يَسْجُدُونَ » « 5 » ، كه پيغمبر گرامى خود را دستور مىدهد خداى را ياد كند آن طور كه ملائكه او را ياد مىكنند و خداى را بندگى كند آن طور كه فرشتگان عبادتش مىكنند . پس حق مطلب اين است كه صرف امكان فعل و ترك و اينكه انسان بطور مساوى به آن دو قدرت دارد ملاك اصلى فضيلت و بهترى اطاعت او نيست ، بلكه اطاعت بشر از اين جهت افضل است كه از صفاى طينت و حسن سريرة او كشف مىكند ، به دليل اينكه مىبينيم عبادت و اطاعت كسى كه مىدانيم داراى خبث سريرة و پليدى نفس است هيچ قيمتى ندارد ، هر چند در تصفيه عمل و بذل منتهاى قدرت نهايت درجه سعى را كرده باشد .

--> ( 1 ) بندگانى بزرگوار كه در سخن از او پيشى نگرفته به امرش عمل مىكنند . سوره انبياء ، آيه 271 . ( 2 ) از فرمان خدا سرپيچى نمىكنند و آنچه دستور يابند عمل مىكنند . سوره تحريم ، آيه 6 . ( 3 ) سوره انبياء ، آيه 28 . ( 4 ) اگر اينها استكبار ورزند بارى آنها كه نزد پروردگار تواند شب و روز او را تسبيح گفته و خسته نمىشوند . سوره حم سجده ، آيه 38 . ( 5 ) از غافلان مباش كه آنان كه نزد پروردگار تو هستند ، از عبادتش استكبار نداشته و تسبيحش مىكنند و برايش به سجده مىافتند . سوره اعراف ، آيه 206 .